2020 03 Het belang van het kind: een vertaling van een complex begrip. - deel 1

​"Twee jaar en een half was ze toen ze in ons gezin toekwam. Een schattig klein blond ding die ik mijn pleegzusje Mira (fictieve naam) mocht noemen. In het begin heel verlegen, na een tijdje een speelse deugniet die mijn 3 zussen en mijn ouders enorm graag zijn gaan zien. Na enkele jaren dat ze bij ons verbleef, ontplofte er een bom in het gezin. Mijn ouders, haar 'vake' en 'moeke', gingen uit elkaar. Wat eerder een liefdevol gezin en een veilige thuisbasis was voor haar, dreigde na het vertrek van mijn moeder uiteen te vallen. Mijn twee oudste zussen het huis uit, ik volop bezig met me op mijn studies te richten na deze schokkende gebeurtenis. Verdriet en frustraties overheersten thuis. Dit was snel duidelijk voor Mira. 'Vake' was vaak weg en mijn jongste zus liet haar sociaal leven vallen voor de zorg om haar. Deze situatie was allesbehalve goed voor elk van ons en zeker niet in het belang van mijn pleegzusje."

 

Het belang van het kind kreeg een prominente plaats in het Kinderrechtenverdrag en is een centraal begrip om alle andere artikelen te interpreteren. De auteurs van het Kinderrechtenverdrag gaven op deze manier de kwetsbaarheid en de unieke positie van kinderen zoals Mira een plaats. Maar wat zegt dit begrip? Ondanks de veelheid aan analyses, omschrijvingen, interpretaties en onderzoeken over het 'belang van het kind', wordt dit concept vandaag de dag nog steeds als containerbegrip ervaren. Het is een verwarrend begrip. Het roept controverse op en leidt tot debat en uiteenlopende invullingen. In dit artikel proberen we het concept te ontrafelen: hoe hanteren praktijkmedewerkers in Vlaanderen het belang van het kind bij het nemen van beslissingen of maatregelen die kinderen en jongeren aanbelangen?

 

Een internationaal kinderrechtenkader om belangen te beoordelen en te bepalen

Het Kinderrechtenverdrag bepaalt in artikel 3 (lid 1) dat de belangen van het kind een eerste overweging vormen bij alle maatregelen die kinderen aanbelangen. Het belangenprincipe komt echter ook voor in heel wat andere verdragsartikelen, zoals bijvoorbeeld scheiding van kind en ouder (art. 9), gezinshereniging (art. 10), ouderlijke verantwoordelijkheid (art. 18) en plaatsvervangende zorg voor kinderen zonder ouders (art. 20).  In 2013 bracht het VN-Comité voor de Rechten van het Kind een Algemene Commentaar uit, waarin de betekenis van het begrip wordt verduidelijkt. Dit instrument biedt een kader voor de beoordeling en de bepaling van wat in specifieke situaties in het belang van het kind is.

Om te beslissen wat het belang van het kind inhoudt, stelt het VN-Comité voor om twee stappen te volgen:

Stap 1:  de belangenbeoordeling.

Hierbij worden alle elementen van een beslissing in beeld gebracht, geëvalueerd en afgewogen. Dit is een unieke activiteit waarbij al wie beslissingen neemt die het kind aanbelangen, telkens rekening houdt met de specifieke omstandigheden die op dat moment van belang zijn. Dit wil zeggen dat het belang van het kind iets dynamisch is: je gaat het periodiek evalueren en maatregelen of beslissingen bijsturen waar nodig.

Volgende elementen spelen daarbij een belangrijke rol:

    • wat is de mening van het kind over de omstandigheden?

    • welke kenmerken van de identiteit van het kind (vb. seksualiteit, cultuur, religie, etc.) spelen mee?

    • heeft de beslissingen een invloed op het behouden van familiale banden?

    • wordt zorg, bescherming en veiligheid van het kind gegarandeerd?

    • zijn er andere kwetsbaarheden (vb. een beperking, op straat leven, misbruik, etc.) die een rol spelen?

    • is er een impact op de gezondheid van het kind?  

    • is er een invloed op de toegang tot onderwijs?

Als we kijken naar de casus van Mira, betekent dit bijvoorbeeld dat een familierechter rekening houdt met het belang van Mira door haar zelf te vragen hoe zij de situatie beleeft en wat belangrijk is voor haar, alvorens een beslissing te nemen. Daarbij kan de rechter ook rekening houden met het belang van Mira om met haar beide pleegouders contact te houden en kan zij aanbevelen dat Mira psychologische bijstand krijgt om de scheiding te verwerken.

Afhankelijk van de situatie zullen er andere elementen mee in beschouwing genomen worden. Ook kunnen elementen conflicteren. In zulke gevallen zal er een afweging moeten worden gemaakt, waarbij een zekere mate van subjectiviteit onvermijdelijk is.

In de casus van Mira zien we bijvoorbeeld dat belangen van verschillende kinderen kunnen conflicteren. De jongste zus neemt zorg op voor Mira terwijl zij zelf ook nog een kind is. Ook verschillende belangen van hetzelfde kind kunnen conflicteren. Het gezin kan Mira de nodige stabiliteit niet langer garanderen. Het pleegzusje uit deze omgeving weghalen, brengt dan weer een hele reeks andere moeilijkheden met zich mee.


Stap 2 : de belangenbepaling.

Organisaties en publieke instellingen handelen hier volgens formele, transparante en objectieve procedures die een kwaliteitsvolle belangenbeoordeling mogelijk maken. Daarbij moeten volgende waarborgen in acht genomen worden:

    • kan het kind op een betekenisvolle manier zijn of haar mening geven?  

    • zijn er voldoende feiten en informatie verzameld en vastgesteld?

    • is de beslissing of maatregel prioritair behandeld? Is er ruimte voor periodieke evaluatie?  

    • is de inschatting gebeurd door professionals met ervaring en expertise in het thema?

    • is er een wettelijke vertegenwoordiging voorzien?

    • is de beslissing gemotiveerd en toegelicht?

    • is er een mogelijkheid om beslissingen te evalueren of te herzien?

    • in welke mate heeft beleid, wetgeving en regelgeving een impact op alle rechten van het kind in kwestie?

Hoewel de Algemene Commentaar dus een aantal handvatten biedt, bepaalt het VN-Comité niet wat het beste is voor een welbepaald kind of groep van kinderen in een welbepaalde situatie op een welbepaald ogenblik. Er is dus geen praktische, onmiddellijk toepasbare tool voor professionals.

 

Het belang van het kind in de dagelijkse praktijk in Vlaanderen onderzocht

In opdracht van het Departement Cultuur, Jeugd en Media ging KeKi in 2019 na hoe en op welke manier het belang van het kind wordt toegepast in de dagelijkse praktijk van professionals in Vlaanderen.

Er werden in totaal drie doelgroepen geselecteerd omwille van hun ervaringen met de belangenbeoordeling en -bepaling. Een eerste groep waren professionals uit het jeugd(welzijns)werk. Hun deontologische code omvat een handelingskader waar het belang van het kind een centraal uitgangspunt vormt.  Een tweede groep omvatte medewerkers uit de sector jeugdhulp. Het belang van de minderjarige vormt de belangrijkste overweging bij het verlenen van jeugdhulp, stelt art 5 DRM. Ten slotte vroegen we ook na bij kinderen en jongeren wat het begrip voor hen betekent. Uitspraken over het belang van het kind vragen namelijk inzicht in de betekenis ervan voor het kind, de betrokkene, zelf.  

Via focusgroepen, individuele gesprekken en creatieve opdrachten werd de kennis over het begrip, de ervaren kansen, de uitdagingen en spanningsvelden in beeld gebracht.

 

Het belang van het kind in Vlaanderen: een veelheid aan interpretaties

Uit het onderzoek bleek dat het begrip 'belang van het kind' gekend is onder professionals. Echter, het kinderrechtenkader in het algemeen, en de Algemene Commentaar in het bijzonder, zijn minder tot niet gekend. De jongeren waren vertrouwd met het begrip noch met het ruimere kader.

Gevraagd naar wat belang van het kind volgens hen betekent, verwijzen professionals gemakkelijk naar ruime begrippen zoals de bescherming en veiligheid van het kind, opvoeding en welzijn. Ook (specifieke) rechten van kinderen en jongeren, hun noden en behoeften werd vaak vermeld.

 

'Ontwikkelingskansen krijgen, bestaansrecht, basisbehoeften, veiligheid en stabiliteit.'

(werkgroep jeugdhulp)

 

Wanneer professionals het belang van het kind moeten invullen vanuit het perspectief van het kind of de jongere, gaat de aandacht gerichter uit naar specifieke rechten en kansen (zoals de mogelijkheid om te spreken, hun talenten te ontwikkelen, intiem te zijn op hun eigen manier etc.). Ook de jongeren vulden het belang erg specifiek in afhankelijk van hun eigen noden en behoeften.

 

'Wanneer iets in vertrouwen verteld wordt, dit ook zo houden en niet terugkoppelen naar ouders.' (werkgroep jongeren)

 

Ook participatie wordt aangehaald als een belangrijk element om het belang van het kind te leren kennen. Opvallend was wel dat participatie, autonomie, inspraak enz. voornamelijk uitdrukkelijk aan bod kwamen, wanneer aan de professionals werd gevraagd het belang van het kind vanuit het perspectief van het kind in te vullen.

 

'Recht op informatie en duidelijkheid over zaken die hen aanbelangen. Medebeslissingsrecht over hun toekomst. Zelfbeschikking en zelfstandigheid ervaren, eigen verantwoordelijkheden krijgen.' (werkgroep jeugdopbouwwerkers)

 

Lees ook : 2020 03 Het belang van het kind: een vertaling van een complex begrip-deel 2


Auteurs: Ellen Van Vooren en Sara Lembrechts, Kenniscentrum Kinderrechten


Bronnen:

Over Jeugdrecht.be

Jeugdrecht.be is een initiatief van SAM, steunpunt Mens en Samenleving

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid

Contactgegevens:

jeugdrecht@samvzw.be

Copyright Jeugdrecht.be