2019-02 Detentie van kinderen in gesloten gezinsunits.

Een gezin, mama en vier jonge kinderen, wordt gearresteerd. Ze hebben geen verblijfspapieren. Gedurende 54 dagen worden ze opgesloten zonder contact met hun vertrouwde omgeving om vervolgens naar een land te worden gestuurd dat ze niet kennen en waarin ze geen thuis hebben. Kan je minderjarige kinderen opsluiten met het oog op terugkeer ? Waar komen ze dan terecht ?

 

Voor het eerst in tien jaar worden sinds augustus 2018 gezinnen met kinderen opnieuw opgesloten met het oog op hun gedwongen terugkeer. Het KB van 22 juli 2018 maakt een einde aan het beleid om uitgewezen gezinnen met kinderen niet op te sluiten en trad in werking op 11 augustus 2018. Drie dagen later werd een eerste gezin, een moeder met vier jonge kinderen, gearresteerd. De kinderen werden uit hun vertrouwde omgeving losgerukt en na 54 dagen opsluiting weggestuurd naar een land waar ze geen thuis hebben. Die gedwongen levensverandering heeft dramatische gevolgen voor de gezondheid, de ontwikkeling en het welzijn van de vier kinderen, maar laat ook in België vele vragen achter.


Belgische regelgeving over detentie van gezinnen met kinderen: het KB van 22 juli 2018.


De detentie in de gesloten gezinsunits is  de laatste stap in een cascadesysteem nadat opties als het vrijwillig vertrek en de terugkeerbegeleiding vanuit de eigen woning of een open terugkeerwoning faalden.

De vasthouding van het gezin moet zo kort mogelijk zijn en is beperkt tot twee weken. Die maximumtermijn is verlengbaar met nog eens twee weken. De motivering van die verlenging moet een verslag bevatten van de directeur-generaal van de Dienst Vreemdelingenzaken waarin bevestigd wordt dat de verlengde opsluiting niet schadelijk is voor de psychische en de fysieke integriteit van de kinderen.

Er zijn ook een aantal specifieke maatregelen om een detentieregime te installeren dat voldoet aan de noden van gezinnen met minderjarige kinderen, zoals:

  • Activiteiten en onderwijs aangepast aan de leeftijd van het kind
  • Mogelijkheid voor gezinnen om zelf eten te bereiden
  • Strikte scheiding van andere opgesloten personen
  • Vrij gebruik van de buitenruimtes tussen 6 en 22u
  • Beperking van de toegestane manieren van fouilleren

De Belgische overheid wil met dit cascadesysteem, de beperkte detentieduur en de aanpassing van het detentieregime tegemoet komen aan de juridische bezwaren tegen de opsluiting van minderjarige kinderen om migratieredenen. België werd in het verleden immers al drie keer veroordeeld door het Europees Hof voor de Mensenrechten wegens het opsluiten van minderjarigen in omstandigheden waarin ze onmenselijk en vernederend werden behandeld.


Beleving van het kind : arrestatie, opsluiting en uitwijzing.


De gesloten gezinswoningen werden opgericht op het terrein van het Gesloten Terugkeercentrum 127bis in Steenokkerzeel.

De families worden er opgesloten in vier woonunits naast de landingsbaan van de luchthaven van Zaventem. Er zijn twee units voorzien voor zes personen en twee units voor acht personen. Een extra unit wordt gebruikt als administratief centrum, bezoekersruimte en leslokaal voor de kinderen. De lessen voor de kinderen vinden plaats in het centrum zelf door een leerkracht die in het centrum aan de slag is.

Het gaat ook om gezinnen waarbij de kinderen hier geboren zijn en die vaak ook al opgroeien in moeilijke omstandigheden. Ze worden onverwacht – soms midden in de nacht – opgepakt, verhoord door de politie en meteen opgesloten.

Een gespecialiseerde kinderarts bezocht een aantal kinderen in een dergelijke situatie kort na hun opsluiting. Ze verklaarde de impact op de kinderen van het feit dat ze in de  vroege ochtend gewekt werden door de politie en beschreef hun angsten voor de dood, opsluiting en uitwijzing. Heel gedetailleerd gaf de kinderarts weer dat de kinderen hun grootmoeder misten bij wie ze samen met hun moeder verbleven, eet- en slaapstoornissen hadden en dat het vertrouwen van het oudste kind in haar moeder ernstig geschokt was doordat die haar niet kon geruststellen in de situatie. De kinderen hadden nood aan psychologische bijstand tijdens de detentie. De kinderarts stelde bovendien de constante en immense druk vast op de familie door de nabije luchthaven op enkele honderden meters van de gesloten gezinsunit. In haar verslag noteerde ze dat de kinderen geen gehoorbeschermers hadden om buiten te spelen.  Ook een kinderpsychiater die dezelfde kinderen onderzocht na een verlenging van hun detentie bevestigde dat de gesloten gezinsunit niet aangepast was aan de noden van een gezin met kinderen, de geluidsoverlast van de nabije luchthaven als voortdurende bron van ongerustheid en de enorme impact van de drastische en onverwachte arrestatie en opsluiting met gevaar voor psychologischen motorische en emotionele ontwikkelingen van de kinderen, met o.a. risico op posttraumatisch stresssyndroom of het ontwikkelen van ernstige gedragsproblemen.

Ondanks de omschreven nefaste impact op de gezondheid, het welzijn en de ontwikkeling van de kinderen door een arts en een psychiater, is verlenging van de arrestatie, opsluiting gedurende 14 dagen en vervolgens nog een verlenging van 14 dagen toch nog mogelijk. In gegeven casus kon dit puur op basis van een observatieverslag waarin de auteur in contradictie met de vaststellingen van de kinderarts bevestigde dat de kinderen in goede gezondheid verkeerden, meededen met de georganiseerde activiteiten en volop speelden op de buitenspeelplaats.

Na 28 dagen is verdere verlenging niet meer mogelijk.  Gezinnen gaan dan naar een terugkeerwoning waarvan de rechtspraak bevestigt dat ze open zijn en dus geen alternatieve vorm van detentie uitmaken. Toch is het gezin ook dan nog niet gerust want er kan onmiddellijk een nieuwe arrestatie volgen,… tot aan definitieve uitwijzing.


Detentie en het hoger belang van het kind


Het hoger belang van het kind moet bij elke maatregel die het kind kan raken de eerste overweging zijn

Het hoger belang van het kind is een essentieel principe dat de basis vormt van het Verdrag inzake de Rechten van het Kind van 1989 (VRK). Dit betekent dat bij elke maatregel die genomen wordt en die een kind kan raken, het hoger belang van dit kind de eerste overweging moet zijn. Het  VN-Kinderrechtencomité heeft erg duidelijke richtlijnen uitgevaardigd hoe het hoger belang in te vullen[1], en ook alle andere bepalingen van het VRK helpen verduidelijken wat het concreet betekent. Het hoger belang van een kind kan bepaald worden door rekening te houden met de mening van het kind, de identiteit van het kind, diens familierelaties en duurzame verbanden, de veiligheid van het kind, diens specifieke kwetsbaarheid, de ontplooiingsmogelijkheden, diens gezondheid, en diens recht op onderwijs. Ook het Hof van Justitie van de Europese Unie en het Europees Hof voor de Mensenrechten hebben verduidelijkt wat het principe in concrete situaties betekent.

Het hoger belang van het kind als eerste overweging ligt niet enkel vervat in het VRK, maar  wordt eveneens gewaarborgd door artikel 24.2 van het Handvest van Grondrechten van de Unie, artikel 5 van de Terugkeerrichtlijn en artikel 22bis van de Belgische grondwet. Het principe van het hoger belang van het kind vereist een impactanalyse die voorafgaat aan elke beslissing die genomen wordt met betrekking tot het kind. 

Het hoger belang van het kind dient dan ook vanaf het eerste contact met de Belgische overheid in kaart gebracht, bepaald en afgewogen te worden. Dit vereist dat de unieke kenmerken van het kind en diens omgeving bij elke beslissing onderzocht worden. Eens het hoger belang van het kind in kaart gebracht werd kan het balanceren en afwegen met andere belangen beginnen. Bij voorkeur gebeurt dit alles door een multidisciplinair team, samengesteld uit pedagogen, psychologen, en andere professionals, mét participatie van het kind. Wanneer er dan een beslissing genomen wordt, dient de overheid telkens expliciet uit te leggen wat er precies werd afgewogen en op grond van welke criteria.


Het belang van het kind speelt geen rol bij de beslissing van de dienst vreemdelingen-zaken tot op het moment van de detentie zelf.

De Dienst Vreemdelingenzaken voert geen onderzoek naar het hoger belang van de betrokken kinderen en wint geen enkele informatie in. De kinderen worden louter vermeld op de beslissingen van de ouders.  In het beste geval krijgen ze een naam, maar verder gaat het niet. De Dienst Vreemdelingenzaken ként de kinderen die ze opsluit niet. Als er pas bij de beslissing tot detentie naar het hoger belang gekeken wordt, is het eigenlijk veel te laat.


Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat detentie, zelfs als het van korte duur is, altijd ernstige schade toebrengt aan kinderen 

Het VN-Kinderrechtencomité heeft dan ook consequent vanaf 2012 geoordeeld dat de detentie van kinderen omwille van hun migratiestatus altijd een schending van de rechten van het kind inhoudt en nooit in het belang van het kind kan zijn. Die principiële veroordeling werd herhaald in de Joint General Comment nr. 4 van 2017 waarin werd gesteld dat elk kind, ten allen tijd, het fundamentele recht op vrijheid heeft en gevrijwaard moet worden van detentie voor migratiedoeleinden. De detentie van kinderen omwille van migratieprocedures moet bij wet verboden zijn volgens het Comité. Detentie van kinderen omwille van migratiedoeleinden is schadelijk en schendt hun recht op ontwikkeling. Op 28 februari 2019 heeft het VN-Kinderrechtencomité dan ook de Belgische praktijk veroordeeld en in de meest duidelijk termen laten weten dat de detentie van kinderen in migratiecontext moet worden beëindigd. 


Het VN-Comité staat niet alleen met haar interpretatie.

De Speciale Rapporteur inzake foltering, het UNHCR, het OHCHR, en de VN-Werkgroep inzake Arbitraire Detentie zijn  eveneens van oordeel dat detentie van kinderen in een migratiecontext uit den boze is. Ook het Europees Parlement en de Europese Mensenrechtencommissaris hebben de praktijk eenduidig veroordeeld.

Onder het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens bestaat er geen principieel verbod op detentie van kinderen, maar het Europees Hof voor de Mensenrechten heeft de detentie van kinderen in migratieprocedures en de omstandigheden waarin dit gebeurt al verscheidene malen veroordeeld als in strijd met het recht op persoonlijke vrijheid, het recht op een privé- en gezinsleven, en het recht om niet mensonwaardig behandeld te worden. Er moet bovendien worden gewezen op de schadelijke omstandigheden waarin de detentie van kinderen in België verloopt, met name de hekkens, camera's, bewakers, luchtvervuiling en geluidsoverlast, en op de wettelijke termijnen die dermate lang zijn dat drempels die eerder werden bepaald door het EHRM om tot een schending van artikel 3 EVRM te oordelen, worden overschreden.


Voor de kinderrechtencoalite zijn kinderen in migratie eerst en vooral kinderen en die hebben gewaarborgde rechten'


Arrestatie, opsluiting en gedwongen uitwijzing rukt gezinnen met kinderen volledig los uit hun vertrouwde omgeving en heeft een ingrijpende impact op kinderen, zelfs als de detentie van zeer korte duur is en onder relatief humane omstandigheden gebeurt.

Ook de ouder-kindrelatie komt onder ernstige druk. De kinderen zoeken bij hun ouders  naar antwoorden, troost en bescherming op een moment dat ook de ouders geen controle hebben  over de situatie, bijzonder gestresseerd zijn en zelf zoekende zijn naar antwoorden.

Midden februari 2019 zijn al negen gezinnen met in totaal 23 kinderen opgesloten te Steenokkerzeel. Steeds blijven ook hele groepen mensen rond het kind met vragen achter. Leerkrachten en klasgenoten, vriendjes en vriendinnetjes, opa's, oma's en andere familie, en speelkameraden van de jeugdbeweging of uit de buurt. Allen voelen ze dat de beslissing om kinderen op te sluiten niet klopt en dat er te weinig wordt geluisterd naar de kinderen zelf.

Kinderen in migratie zijn in de eerste plaats kinderen met gewaarborgde rechten. Zij hebben het recht op bescherming tegen elke onmenselijke of onterende behandeling, bestraffing en vrijheidsberoving.

Volgens het Kinderrechtenverdrag moeten de belangen van het kind altijd de eerste overweging zijn. Overheden moeten daarom bij elke beslissing tot opsluiting en gedwongen uitwijzing rekening houden met de effecten van die beslissingen op kinderen, jongeren en hun omgeving.

Experts stellen dat zelfs gesloten centra met de nodige aanpassingen niet tegemoet kunnen komen aan de noden van gezinnen met kinderen. Kinderen moeten het gevoel hebben dat ze veilig zijn, beschermd worden en dat voorzien wordt in hun basisbehoeften. Verder moeten ze kunnen opgroeien in een omgeving die hun ontwikkeling stimuleert, waar hun vragen worden beantwoord en waar ze kunnen rekenen op volwassenen die ze kunnen vertrouwen.

Volgens de Nationale Raad van de Orde der Artsen is de huidige wetgeving daarom in strijd is met de rechten van het kind: "wachten op de negatieve gevolgen [van detentie] voor de gezondheid van kinderen, om er daarna pas rekening mee te houden, is in strijd met het hoger belang van het kind."

Samen met driehonderd organisaties ondertekende de Kinderrechtencoalitie de campagne 'Een kind sluit je niet op. Punt.'. Die campagne toont dat de samenleving zich bekommert om het welzijn van alle kinderen die in België verblijven en houdt een vurig pleidooi voor een onvoorwaardelijk, wettelijk verbod op de detentie van kinderen om migratieredenen.


Met vijftien andere organisaties tekende de Kinderrechtencoalitie beroep aan bij de Raad van State tegen de opsluiting van kinderen in de gesloten terugkeerunits te Steenokkerzeel. Op 4 april 2019 besloot de Raad van State om de opsluiting van kinderen te schorsen omdat ze er te lang blootgesteld worden aan vliegtuiglawaai. De beslissing van de overheid om de woonunits dan maar beter te isoleren tegen vliegtuiglawaai zodat de detentie van kinderen kan worden verdergezet, is cynisch en vormt een juridisch zwaktebod. De Raad van State heeft de opsluiting van kinderen geschorst tot aan de uitspraak over de nietigheid van het KB. Dat betekent dat in tussentijd elke vorm van detentie van kinderen op basis van het KB verboden is te Steenokkerzeel.


De Kinderrechtencoalitie vraagt de Belgische overheid om echt rekening te houden met het hoger belang van het kind en de bekommernissen over het welzijn van kinderen serieus te nemen.

De overheid kan een terugkeerbeleid realiseren met respect voor de rechten van het kind door de detentie van kinderen om migratieredenen wettelijk te verbieden en bijkomend te investeren in  alternatieven voor detentie.

 

Auteurs:

Simon Van Damme, beleidsmedewerker bij Kinderrechtencoalitie Vlaanderen en Benoit Dhondt, advocaat bij Antigone Advocaten en teaching assistent bij Human Rights Centre UGent


Bronnen

  • Koninklijk besluit van 22 juli 2018
  • artikel 74/9 van de Vreemdelingenwet
  • Artikel 3 van het kinderrechtenverdrag over het hoger belang van het kind
  • R.v.St, 4 april 2019, nr. 244.190 (20190404 nr.244190.pdf ) . Dit arrest wordt geannoteerd in TJK 3/2019 door Lars Bruels, VUB.
  • EHRM, arrest Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga vs. België van 26 januari 2006, Req. Nr. 13178/03; arrest Muskhadzhiyeva en anderen vs. België van 19 januari 2010, Req. Nr. 41442/07; en arrest Kanagaratnam en anderen vs. België van 13 december 2011, Req. Nr. 15297/09.
  • HvJ en EHRM over het belang van het kind in concrete situaties: HvJ 27 juni 2006, C-540/03, Parlement v. Raad, pt. 56 en 64-65; HvJ, C-648/11, 6 juni 2013, ptn.55 en 61.  EHRM 31 januari 2006, nr. 50435/99, Rodrigues Da Silva en Hoogkamer v. Nederland, § 39; EHRM 18 oktober 2006, nr. 46410/99, Uner v. Nederland, § 58; EHRM (Grote Kamer) 6 juli 2010, nr. 41615/07, Neulinger en Shuruk v. Zwitserland, §§ 135-136; EHRM 3 oktober 2014, nr. 12738/10, Jeunesse v. Nederland, § 109
  • Wetenschappelijk onderzoek mbt detentie en het belang van het kind : Unicef, A home away from home for refugee and migrant children, augustus 2016;  Fundamental Rights Agency, European legal and policy framework on immigration detention of children, 2017, p.15;  Human Rights Watch, Children Behind Bars: the global overuse of detention of children, 2016; K. Robjant, R. Hassan, C. Katona, "Mental health implications of detaining asylum seekers: systematic review", The British Journal of Psychiatry 2009, 306-312, p. 310 geciteerd in Nansen, Nansen Note 2018/2, Immigratiedetentie van gezinnen met minderjarige kinderen, juli 2018, p.26;  Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa, resolutie 2020(2014), The alternatives to immigration detention of children.
  • VN-Comité voor Arbeidsmigranten en VN-Comité voor de Rechten van het Kind, Joint general comment No. 4 (2017) of the Committee on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families and No. 23 (2017) of the Committee on the Rights of the Child on State obligations regarding the human rights of children in the context of international migration in countries of origin, transit, destination and return, 16 november 2017, VN Doc. CMW/C/GC/4-CRC/C/GC/23 (Gezamenlijke Algemene Commentaar Nr. 4/23).
  • VN-Comité voor de Rechten van het Kind, Concluding observations on the combined fifth and sixth periodic reports of Belgium, (CRC/C/BEL/5-6), 28 februari 2019.
  • Gedeelde visie dat detentie van kinderen in een migratiecontext uit den boze is : VN Algemene Vergadering – Mensenrechtenraad, Report of the Special Rapporteur on torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment, A/HRC/28/68, §80.  UNHCR, UNHCR's position regarding the detention of refugee and migrant children in the migration context, januari 2017, p.2, .; OHCHR, Principles and guidelines, supported by practical guidance, on the human rights protection of migrants in vulnerable situations, p. 5, ; VN Werkgroep inzake Arbitraire Detentie, Revised Deliberation No. 5 on deprivation of liberty of migrants", 7 februari 2018, § 11.; Raad van Europa, Commissioner for Human Rights D. Mijatovic , Letter to Mr. Theo Francken, 5 juni 2018, CommHR/DM/sf 062-2018; EHRM 12 december 2011, nr. 15297/09, Kanagaratnam en anderen t. België; EHRM, 12 januari 2012, nr. 39472/07 en nr. 39474/07, Popov t. Frankrijk; EHRM 12 juli 2016, nr. 11593/12, A.B. e.a. t. Frankrijk; EHRM 10 april 2018, nr 75157/14, Bistieva e.a. t. Polen;
  • Advies van de Nationale Raad van de Orde der Artsen dd. 25 oktober 2018. AVIS-CNR 070 18-20181020-2.pdf

Over Jeugdrecht.be

Jeugdrecht.be is een initiatief van SAM, steunpunt Mens en Samenleving

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid

Contactgegevens:

jeugdrecht@samvzw.be

Copyright Jeugdrecht.be