Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen: sterkere rechtsbescherming voor jongeren in gesloten opvang.

Op 25 januari 2017 keurde het Vlaams Parlement het voorstel van decreet goed dat de inrichting en werkzaamheden regelt van de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen. Hiermee werd de officiële aftrap gegeven aan de installatie van een extern toezichtsorgaan en externe klachtenbehandeling bij voorzieningen voor vrijheidsbenemende opvang van minderjarigen. Jongeren kunnen van hun vrijheid beroofd worden na beslissing van de jeugdrechtbank. Dit kan bij verontrustende leefsituaties waarbij er nood is aan bescherming van de minderjarige of zijn omgeving. Of in situaties waarbij een minderjarige een als misdrijf omschreven feit heeft gepleegd.  Jongeren kunnen terecht komen in de gemeenschapsinstellingen of in de private voorzieningen die binnen het statuut "proeftuinen" besloten opvang organiseren. Deze zijn de gemeenschapsinstelling De Kempen met campussen De Markt en De Hutten te Mol, de gemeenschapsinstelling De Zande met de campussen Ruiselede, Beernem en Wingene, de gemeenschapsinstelling De Grubbe te Everberg en het Vlaams detentiecentrum De Wijngaard te Tongeren. Voor de private voorzieningen is dit Jez11 te Ieper, de Overstap in Antwerpen, de Switch in Leuven en de Leemwinning in Mechelen.

 

De Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen is een relatief nieuw gegeven in de praktijk. De eerste kiem voor de opstart van een extern toezichtsorgaan in gesloten voorzieningen werd in 2010 gelegd. Het Kinderrechtencommissariaat adviseerde toen in zijn dossier "Binnen(ste) Buiten: rechtswaarborgen voor minderjarigen in detentie doorgelicht" tot de oprichting van een Commissie van Toezicht naar het voorbeeld van de Commissie van Toezicht voor het volwassen gevangeniswezen. Hierdoor zouden jongeren in detentie naast de bestaande interne klachtenprocedure ook beroep kunnen doen op een onafhankelijk externe klachteninstantie en toezichtsorgaan wat tegemoet komt aan de invulling van een specifiek klachtrecht.

 

Een minderjarige tijdelijk zijn vrijheid ontnemen, is een ingrijpende maatregel. Jongeren die in en gesloten opvang verblijven, leven vaak in een strak institutionele structuur met een uitgesproken gezags-en machtskader. Het is een bijzondere manier van samenleven die ook om een bijzondere rechtsbescherming vraagt. Door een Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen wordt het mogelijk om de plaatsen waar dat gebeurt, goed op te volgen. De oprichting is niet ingegeven vanuit een wantrouwen tegenover de instellingen. Het is eerder de wens om een extra venster open te zetten. De commissie kan worden gezien als een "maatschappelijke bril" die meekijkt naar het leven binnen de gesloten muren en hoe de rechten van jongeren er vorm krijgen. Tegelijkertijd is er ook sprake van een omgekeerde beweging, namelijk deze van geslotenheid naar openheid, namelijk of hoe de rechten en bejegening van jongeren in detentie zichtbaar worden voor de buitenwereld.

 

De Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen is ingebed in de schoot van het Kinderrechtencommissariaat. De Kinderrechtencommissaris is voorzitter van deze commissie. Hierbij wordt hij ondersteund door het secretariaat. Samen sturen zij de commissieleden aan.  Op dit moment bestaat de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen uit 12 maandcommissarissen. Dit zijn vrijwilligers die de toezichtstaak opnemen in de praktijk. De maandcommissarissen zijn een zeer diverse groep van mannen en vrouwen uit verschillende leeftijdscategorieën met verschillende achtergronden.

 

De maandcommissarissen gaan maandelijks onaangekondigd op bezoek in de instelling of voorziening die hen is toegewezen.  Tijdens deze bezoeken spreken ze met jongeren en begeleiders. Ze luisteren naar wat er leeft, naar wat jongeren bezig houdt. Dit kan via een persoonlijk gesprek maar evengoed participeren de maandcommissarissen aan activiteiten of schuiven ze bij aan tafel voor de maaltijd. Als jongeren bepaalde zaken melden, heeft een maandcommissaris het mandaat om na te gaan of hij/zij hierin mag bemiddelen. Ze kunnen een verbindingsrol opnemen bij mogelijke conflicten. Jongeren kiezen zelf wat de maandcommissaris mag doen met hun verhaal of melding. Bij klachten die een omstandiger onderzoek vragen, leidt de maandcommissaris de klacht toe naar de Klachtenlijn van het Kinderrechtencommissariaat.

 

Na elk maandbezoek stelt de maandcommissaris een verslag op en maakt dit over aan het secretariaat van de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen. Deze verslagen worden gebundeld en verwerkt. Na goedkeuring en bespreking in de Commissie van Toezicht, krijgen de verslagen de stempel van gevalideerd verslag. Het zijn de gevalideerde verslagen die openbaar worden gemaakt. Ze vormen ook de basis voor het jaarverslag over de werking van de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen, waarin onder meer aanbevelingen geformuleerd worden om de rechtspositie van jongeren binnen geslotenheid te verbeteren.

 

Het eerste werkjaar in vogelvlucht

Het eerste werkingsjaar is (vooral) een zoektocht geweest om de in het oprichtingsdecreet geformuleerde functies en opdrachten meer inhoud en vorm te geven. Binnen de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen is bij de opstart veel aandacht uitgegaan naar opleiding van de maandcommissarissen rond onder andere bemiddeling en de structuren waarbinnen de gemeenschapsinstellingen en private voorzieningen ingebed zijn. Daarnaast is ook het op punt stellen van verslaggeving en de rolverduidelijking van een maandcommissaris een zoekproces voor de Commissie van Toezicht voor jeugdinstellingen.

 

De eerste maandbezoeken werden afgelegd in januari 2018. De maandcommissarissen werden vaak in een voor hen onbekend terrein ondergedompeld. Vanuit een onbevangenheid observeren ze het leven in de instelling. Ze stellen vragen die de evidenties binnen een instellingsleven op de proef stellen. Het verwerven van die specifieke positie binnen een instelling vraagt tijd. Tijd om de geplogenheden en structuren van de instelling en voorziening te leren kennen, om vertrouwen op te bouwen met de jongeren alsook met begeleiders en directieleden.

 

De maandcommissarissen die samen met de Voorzitter en het secretariaat de huidige Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen vertegenwoordigen, leveren pionierswerk. Het eerste jaarverslag vormt het sluitstuk van het huidige opstartjaar. Dit zal gepresenteerd worden op 13 februari 2019 in het Vlaams Parlement.

 

Auteurs : Bruno Vanobbergen, Vlaams kinderrechtencommissaris en Voorzitter van de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen, en Inge Schoevaerts, secretariaat van de Commissie van Toezicht voor Jeugdinstellingen


Bronnen


Over Jeugdrecht.be

Jeugdrecht.be is een initiatief van SAM, steunpunt Mens en Samenleving

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid

Contactgegevens:

jeugdrecht@samvzw.be

Copyright Jeugdrecht.be