Verstandelijke beperking
Wie een verstandelijke beperking heeft, ontwikkelt zich anders op sociaal, conceptueel en praktisch vlak.
Facebook Twitter GooglePlus LinkedIn
 
verwijder uit Mijn kennisplein
Voeg toe aan Mijn kennisplein

​Een indicatie voor een verstandelijke beperking is een ondergemiddelde score voor een intelligentiemeting: het IQ (intelligentiequotiënt) ligt lager dan 70. Een score tussen 70 en 80 wordt omschreven als 'zwakbegaafd'.

Maar minstens zo relevant is om te kijken hoe iemand zich op conceptueel, sociaal en praktisch vlak ontwikkelt.

Conceptuele vaardigheden

We bedoelen daarmee de vaardigheden om iets aan te leren, en het abstractievermogen. Voorbeelden daarvan zijn taalverwerving, spreekvaardigheid, niet-concrete zaken (zoals 'dood') onder woorden brengen en zich iets kunnen voorstellen bij abstracte begrippen (zoals 'geld' of 'tijd').
Wie een verstandelijke beperking heeft, ontwikkelt zich op dit front in vergelijking met leeftijdsgenoten langzamer en bereikt uiteindelijk niet hetzelfde niveau.

Sociale vaardigheden en psychisch welzijn

Interactie met anderen vraagt nogal wat. Je moet inzicht hebben in welke (vaak ongeschreven) gedragsregels er gelden, in staat zijn om je gedrag daarop af te stemmen en de woorden, expressies, gevoelens... van die ander verwerken. Die interactie vindt plaats in een omgeving die zelf ook prikkels afgeeft.

Interactie is een complex gegegeven. Wie een verstandelijke beperking heeft, ervaart moeilijkheden om hiermee om te gaan.

Dit onvermogen creëert niet alleen frustraties, maar werkt ook gevoelens van angst en onzekerheid in de hand. Verschillende onderzoekers (Dosen, 1990; Maes e.a., 2004) hebben erop gewezen dat geestelijke gezondheidsproblemen bij mensen met een beperking beduidend (3 tot 5 keer) vaker voorkomt dan bij normaal begaafde mensen.

In de praktijk kan zich dit uiten in gedragspatronen die mensen in hun omgeving ervaren als problematisch (woede-uitbarstingen, gebrekkige impulscontrole of regels niet volgen).

Omdat dit gedrag langs de ene kant zo opvallend is, en langs de andere kant hun manieren om zichzelf uit te drukken anders-dan-anders kunnen zijn, zijn mensen met een verstandelijke beperking erg kwetsbaar als het gaat over het niet (h)erkennen van de psychische problemen die eraan ten grondslag kunnen liggen.

Praktische vaardigheden

Om goed te kunnen functioneren in het dagdagelijkse leven, moet je een aantal praktische vaardigheden onder de knie hebben. Denk aan koken, een telefoon gebruiken of een auto besturen. Dit zijn uitdagende leerprocessen voor wie een verstandelijke beperking heeft.

Daarnaast moet je ook onverwachte gebeurtenissen het hoofd bieden: een pan kookt over, of je telefoon stopt ermee. Hoe groter je aanpassings- en probleemoplossend vermogen, hoe sneller je zulke 'crises' afwendt. Deze flexibiliteit in denken en handelen is bij mensen met een verstandelijke beperking minder goed ontwikkeld.

Benadering: wat is kip, wat is ei?

Het is eerder regel dan uitzondering dat een verstandelijke beperking gepaard gaat met lichamelijke gezondheidsproblemen. Bijvoorbeeld slikstoornissen, epilepsie, cariës en luchtweginfecties komen bij hen bovengemiddeld vaak voor.

Hetzelfde geldt voor ontwikkelingsstoornissen. De prevalentie van bijvoorbeeld autisme en ADHD ligt bij mensen met een verstandelijke beperking ver boven het populatiegemiddelde.

Dit maakt het moeilijk om de spreekwoordelijke kippen van de eieren te onderscheiden: welk gedrag en welke expressies kun je zonder meer toeschrijven aan de verstandelijke beperking, welke niet? Die moeilijkheid kan in de praktijk wel eens leiden tot misvattingen.

Wanneer iemand met een verstandelijke beperking ineens agressief gedrag vertoont, dan kan dat probleemgedrag geïnterpreteerd worden als een uiting van gebrekkige impulscontrole en sociale vaardigheden. Maar het gedrag kan net zo goed een reactie op hevige tandpijn zijn.

Licht verstandelijke beperking: grote maatschappelijke kwetsbaarheid

Jongeren met een licht verstandelijke beperking komen bovengemiddeld vaak in aanraking met justitie (Herder, 2016). Ze lopen ook meer het risico om problemen met alcohol- en drugsgebruik te ontwikkelen.

Het zijn slechts een paar voorbeelden van de gevolgen van een verminderde weerbaarheid.

Aangepaste ondersteuning is noodzakelijk om hen hierin te versterken. De grote moeilijkheid is dat het niet evident is om een licht verstandelijke beperking te herkennen. In de praktijk kan dat leiden tot een mismatch tussen de aangeboden hulp en de ondersteuningsnoden van de hulpvrager. Bijvoorbeeld methodes die draaien rond inzichtelijk werken, zijn voor deze groep weinig effectief. Met alle frustraties van dien, zowel voor de hulpaanbieder als de hulpvrager.

Juist omdat mensen met een licht verstandelijke beperking vaker in contact zullen komen met niet-handicapspecifieke hulpverlening en eerstelijns-ondersteuning, is sensibilisering rond verstandelijke beperking zo belangrijk.

Katrien Wouters
Cindy Stevelinck
SAM, steunpunt Mens en Samenleving
Logo SAM vzw

Gerelateerde activiteiten

Gerelateerd nieuws

Thema's

Alle thema's