Kruispuntdenken. Over de meerlagigheid van identiteit
Kruispuntdenken geeft erkenning aan het feit dat niemand ééndimensioneel is maar wel een gelaagde identiteit heeft die ontstaat op een kruispunt van veel deelidentiteiten en ervaringen.
Facebook Twitter GooglePlus LinkedIn
 
verwijder uit Mijn kennisplein
Voeg toe aan Mijn kennisplein
eergerelateerd geweld

Prof. Dr. Gloria Wekker (universiteit Utrecht) publiceerde veelvuldig over het kruispunt denken en verkiest de term ‘intersectioneel denken’.

Prof. Dr. Wekker over 'intersectionaliteit'

Het concept stamt al uit de 19e eeuw, en werd in 1854 voor het eerst gebruikt door slavin Sojourner Truth die een lezing gaf met de beschrijving van haar eigen leven. Na elke paragraaf herhaalde ze de zin ‘and ain’t I a woman?’In Nederland kwam het debat in 1974 aanzwengeld met een artikel in FemSoc over de vraag of feminisme per definitie anti-rascistisch moet zijn?

Toch blijft in Nederland gender het dominante discour en fungeert intersectionaliteit een beetje als doekje voor het bloeden, ook al is het een ‘buzzword’ geworden. In 1989 werd het begrip geïntroduceerd door Kimberly Crenshaw met een artikel in Yale Legal Studies Review. Toch krijgt het begrip verschillende invullingen in verschillende landen.

Wat is het nu eigenlijk? Een theorie, een methodologie of een heuristisch instrument?

Intersectionaliteit is alles, een theorie die zegt dat je meerdere assen tegelijk moet bestuderen.Dat is lastg, maar het is niet zo dat je vrouw, zwart of migrant moet zijn om reflexief te zijn of intersectionaliteit te beoefenen. Identiteit werkt op meerdere niveaus, in een gelaagd maatschappelijk systeem dat betekenis geeft aan biologische verschillen tussen mannen en vrouwen (gender dus). Doordat de maatschappij eigenschappen toekent aan personen op basis van geslacht, onstaat op symbolisch niveau een beeld van wat het betekent vrouw of man te zijn.

Bovendien zijn deze betekenisgevingen niet vrij van macht. Man-zijn krijgt meer aanzien dan vrouw-zijn. Deze symbolische betekenissen werken heel erg door in het maatschappelijk leven. Gender zet het mechanisme in gang dat meisjes zorgzaam worden, voor het huishouden zorgen en jongens zich toeleggen op het kostwinnaar zijn. Gevolg: de loonkloof!

Gender structureert niet alleen het leven van vrouwen, maar ook dat van mannen. Mannenstudies zijn nochtans pas veel later ontstaan dan vrouwenstudies.

Naast gender is ras/ethniciteit een belangrijk element in identiteitsvorming. Het maatschappelijk systeem geeft verschillende betekenissen aan mensen op basis van hun afkomst. Niet alleen ‘allochtonen’ hebben ethniciteit, ook blanke autochtonen hebben dat, maar blankheid is heel lang buiten beschouwing gelaten. Het is immers ‘de norm’, de wenselijke staat. Denk aan het verschil tussen Koen & Teun, twee IVF babies in hetzelfde gezin, maar de ene is zwart en de andere is blank.Hun leven is niet gelijk, enkel en alleen omdat ze van kleur verschillen.

Ook Patricia Williams beschreef de impact van kleur op de opvoeding van haar adoptiezoontje. Peggy Macintosch maakte een lijst van 50 items die de voordelen van witheid aantonen, ‘the invisible knapsack’

We zijn gewend binair te denken, of/of (man/vrouw, wit/zwart, homo/hetero, enz) maar het zijn geen gelijke gegevens. In de binaire koppels, is altijd één optie de beste, er is sprake van een hiërarchie.

Intersectionaliteit kijkt vanuit en/en perspectief: gendered meaning, inclusief, dynamisch, het wil insluiten, iedereen betrekken, geen blinde vlekken laten.Verwevenheid is een voordeel van intersectionaliteit, multi dimensionaliteit staat centraal.De grondhouding moet zijn telkens naar het andere te vragen: als het over gender lijkt te gaan, vraag dan naar klasse.

Helaas heeft intersectionaliteit in Europa niet de politieke lading en actie-bereidheid die het in de VS heeft. Hier is het nogal filosofisch, Europa gaat sinds WOII liever voorbij aan het thema ras.

Case study: zwarte piet

Het ‘Nederlands cultureel archief’ waarnaar Wekker verwijst in ‘Innocence Unlimited’ gaat over cultuur, gedeelde geschiedenis. Wat is gesedimenteerd in het bewust zijn van de huidige Nederlander? Welke sporen heeft de geschiedenis van het koloniaal rijk nagelaten?

Je ziet dat op allerlei terreinen ras werkzaam is. Het genderbeleid wordt verdeeld over drie ministeries; witte vrouwen, zwarete en migranten vrouwen, en derde wereld vrouwen. De afstand tot witheid is bepalend voor deze opdeling.

In 2008 organiseerden een paar kunstenaressen een betoging tegen zwarte piet, in het kader van de tentoonstelling Becoming Dutch. De kunstenaressen waren Duits en Zweeds, studenten in Utrecht. De media pikte de tentoonstelling op, en er volgende heel wat haatmails die Gloria geanalyseerd heeft. De witte Nederlandse psyche ziet zichzelf graag als kleurenblind, antiracistisch, goed, gastvrij, onschuldig, kinderlijk zelfs. Ze wordt geplaagd door een grote buitenlandse vijand die hun kinderlijk plezier in Sint & Piet wil afnemen. En die vijand, dat zijn de moslims!

Hier is de psychoanalytische term ‘displacement’ wel van toepassing. Zwarte piet in vraag stellen stelt het zelfbeeld van Nederland in vraag. Men voelt zich ‘under attack’ en dat geeft heftige reacties.

Case study LGBT

Er komt onder blanke homo’s een soort homo-nationalisme op. Homo’s omhelzen de natie en de natie omhelst homo’s. Nederland wordt gekenmerkt door nostalgie naar vroeger. Ook de LGBT community heeft het gevoel dat hun ‘march to progress’ onderbroken wordt door moslims. Na zestig jaar intense migratie lijkt ‘de homo’ nog altijd wit te zijn. Er is weinig onderzoek naar verschillende culturen en etniciteit binnen de homo-gemeenschap.

Pim Fortuyn belichaamt de paradox van zich af te keren tegen de Islam en homoseksuele aantrekking tot jonge Marokkaanse mannen.  De koloniale situatie van aantrekking en afkeer is hier gemakkelijk in te herkennen. Fortuyn confronteert ons dan ook met dit koloniale verleden, in scherp contrast met de zelf-feliciterende toon van tolerantie.

Cultuur als barrière in de hulpverlening?  Casestudy: eergerelateerd geweld

De volledige casestudy van Sophie Withaeckx en Sayira Maruf vind je terug in het cahier van vzw Ella ‘wat is eerbaar aan geweld?’

Bedenkingen bij het kruispuntdenken

Het kruispuntdenken is absoluut niet nieuw. Het is ook terug te vinden in de Steunpunt/vzw Zijn publicatie over eergerelateerd geweld '(w)eerbaar', maar het is daar niet als dusdanig benoemd. De erkenning dat niemand ééndimensioneel is maar een gelaagde identiteit heeft die ontstaat op een kruispunt van veel deelidentiteiten en ervaringen, en dus holistisch en op maat moet benaderd worden, maakt juist fundamenteel deel uit van onze welzijnsbenadering.

Omdat iedereen anders is, kan men nooit iemand enkel tot zijn/haar cultuur of gender of seksuele geaardheid reduceren, en moet men altijd op zoek gaan naar de betekenisgeving die het individu geeft aan zijn/haar levensomstandigheden en ervaringen.

Tegelijkertijd heeft het geen zin om cultuurblind te worden. Met name om de betekenisgeving van mensen goed te begrijpen, is het wel nodig enige interculturele bagage te hebben.  Om in het onthaal van de hulpverlening goede vragen te stellen, moet men voorbij de evidenties van de eigen cultuur ook vragen stellen over de gedragspatronen en codes van de hulpzoeker.  Om die vragen te kunnen stellen, helpt het enig besef te hebben van hoe culturen kunnen verschillen en welke issues aan de orde kunnen zijn.  Pas dan kan men diep graven en tot een goed inzicht in de situatie of het probleem komen. 

Niet cultuur is het probleem, maar het geweld of discriminatie of ander onrecht dat de hulpvrager meemaakt. En dat moet eerst ontrafeld worden, alvorens er iets aan te kunnen doen, hetzij op individueel niveau, hetzij door sociale actie om het probleem maatschappelijk aan te pakken.

> Meer hieroven weten? Lees de handleiding intersectioneel denken.

 

 

Thema's

Alle thema's